KARTOGRAFIA ESTRUKTURALA


Lurralde metamorfikoetan, azaleramenduko eskalan, deformazio moldakorraren ondorioa diren egitura asko eta oso desberdinak agertzen dira. Gainera lurralde hauetan deformazio-urrats desberdinak gainezartzen dira beti, eta ondorioz egitura konposatuak oso arruntak dira, hala nola, krenulazio-eskistositatea, toles belaunaldi desberdinen gainjartzeak, foliazio bat baino gehiago…. Bestalde, gradu metamorfiko ertaineko eta altuko lurraldeetan, deformazioaren intentsitateak eta birkristaltze handiak zaildu egiten dute jatorrizko egitura sedimentarioen identifikazioa eta deformazio urrats bakoitzari lotutako egiturak zehaztea.

Irteerako kartografia lanaren eta lan estrukturalaren helburuak ondorengoak izango dira:

Hau guztia egiteko beharrezkoa izango da ahal den egitura guztien neurketak hartzea, zenbat eta gehiago apuntatu are eta egokiago.

Irteeran burutuko diren ekintza guztiek “metodo zientifikoa” izango dute oinarri gisa:



1. Orientazio-neurketak


Garrantzi handia izango du mapan ahal bezain datu gehien kokatzea, lurraldearen geologia ulertzen lagunduko digutelako. Azaleramendu eskalako tolesak edo krenulazio-lineazioek eskala handiagoko tolesen orientazioa zehazten lagun dezakete. Geruzapenaren eta foliazioaren neurketak mapan bereiztu behar diren uniotate litologikoak bereizten lagunduko dute. Lineazio-mineralen neurketek eta zizaila-irizpideek egituren interpretazio zinematikoa osatzen lagunduko dute.

Plano-egiturak neurtzeko (foliazioa, geruzapena, tolesen plano axiala,..) bi aukera daude: planoaren norabidea (Ntik Era neurtuta eta beti 0 eta 180º artean), okerdura eta okerduraren noranzkoa zehaztu (N120ºE y 45ºNE), edo okerdura eta malda handieneko lerroaren murgilduraren noranzkoa zehaztuz (aurreko adibidea, 45º/030º) (1. Ird.).

Lerro-egiturak (tolesen ardatzak, krenulazioak, lineazio mineralak,...) zehazteko murgilduraren noranzkoa eta murgilduraren zenbatekoa neurtu beharko dira beti. Horrela, lerro-egituren neurketk holako forma izango dute beti (30º/315º) (1. Ird.).




FABRIKAK: FOLIAZIO ETA LINEAZIOAK


Arroka baten fabrikak arroka bera osatzen dituzten elementu guztien antolaketa geometriko eta espaziala adierazten du. Deformazio tektonikoaren ondorioz garatutako fabrikei fabrika-tektoniko deritze eta arroken eraketa-prozesuan zehar sortutakoei fabrika-primario.


Fabrika-tektonikoak informazioa eskaintzen du arroken deformazio-egoerari buruz, elkartutako tolesen geometriari buruz, deformazioa eragin duten prozesuei buruz, deformazioaren zinematikari buruz, deformazio-urratsen denonora-harremanei buruz eta, azken finean, lurralde baten eboluzio tektonikoari buruz.


Ondoren, arroken fabrika-tektonikoa osatzen duten bi elementu arruntenen deskribapena burutuko da: foliazioa eta lineazioa. Azaleramenduetan dituzten ezaugarriak deskribatzea eta interpretatzea izango da gue helburu nagusia.


A. FABRIKEN TERMINOLOGIA


Arroka osatzen duten elementuen artean ez badago orientazio preferentzialik arrokak ausazko fabrika duela esaten da (Fig. 11.1a). Fabrikak aldaketarik ez badu erakusten arrokan zehar, arrokaren fabrika homogeneoa dela esaten da. Deformazioa jasan dituzten arrokek ez-ausazko fabrika edo fabrika orientatua izaten dute, zeinetan fabrikaren elementuak nolabaiteko alineazioa edota tarte beretsuan ematen den errepikapena erakusten baitute (Fig. 11.1b). Fabrika orientatutaren bi mota dira nagusi arroketan. Fabrika planarra, edo foliazioa (Fig. 11.1c), zeinetan fabrikako elementu nagusia planarra edo tabularra baita (askkoz laburragoa dimentsio batean beste bietan baino). Fabrika linearra, edo lineazioa (Fig. 11.1d), zeinetan fabrikako elementu nagusia lerrokara baita (luzeagoa norabide batean beste bietan baino).


Badaude fabrikarekin lotutako beste zenbait adjetibo, honen ezaugarriak deskribatzen lagun dezaketenak. Adibidez,arroka bat gero eta zati txikiagoetan txikitu ahala oraindino fabrika orientatu identifika badaiteke, fabrika jarraitua dela esaten da (Fig. 11.2a). Praktikan, fabrika elementuak 1 mm baino txikiagoak badira, fabrika jarraitua dela onartzen da. Aldiz, fabrika elementuen artean tarte nabarmena dagoenean, fabrika espaziatua (spaced fabric) dela esaten da (Fig. 11.2b).


Fabrika tektoniko sarkorra dituzten arrokei tektonita deritze. Sarkorra esaten denean fabrika-elementuak behaketa-eskalaren arabera, arroka guztian zehar errepikatu egiten direla esan nahi da. Honen arabera, beste sailkapen bat ere aipatu behar da (Fig. 3), ondorengo tektonita-mota bereizten dituena: arroketan fabrika elementu nagusiak linearrak direnean L-tektonitak, fabrika-elementu nagusiak planarrak direnean S-tektonitak eta fabrika-elementu linear zein planarrek garapen beretsua badute S-L tektonitak.













3. irudia. Fabrika-elementu nagusien eta tektonita mota desberdinen arteko harremanak erakusten dituzten bloke-diagramak. (Mercier eta Vergely, 1992)

B. FOLIAZIOAK


Foliazio bat arrokaren edozein fabrika planarra da. Horrela, geruzapena, cleavagea, eskistositatea zein gneis-egitura foliazioak dira. Hausturak, aldiz, ez dira foliaziotzat hartzen, hausturak arrokan zeharreko apurketak baitira eta ez dira arrokaren parte konsideratzen. Arroka batek foliazio bat baino gehiago izan ditzake, deformazio-urrats desberdinen eraginez batez ere, eta foliazio hauek sailkatzeko S0, S1, S2, S3 terminologia erabiltzen da. S0, geruzapena adierazteko erabiltzen da, S1 geruzapenaren ostean garatutako estreinako foliazioa da, S2-a S1-ren ostean garatzen da, etab.


Foliazio-tektoniko mota desberdinak bereizten dira erakusten duten itxuragaitik. Foliazioen ezaugarri fisikoak eratu deneko prozesua(k) islatzen du. Eraketa-prozesua, batez ere, bi baldintzen menpe dago: jatorrizko litologiaren konposizio eta pikor-tamiana eta foliazioa eratu deneko baldintza metamorfikoak. Foliazio-mota desberdinak izendatzeko izen desberdinak eraibiltzen dira. 11.2 taulan eta hurrengo ataletan, gutxi gora behera metamorfismoa handitu ahala garatzen diren foliazio mota desberdinak aipatzen dira, cleavagea, eskistositatea eta bandeatu gneisikoa batez ere.



11.2 Taula. Foliazioaen sailkapenerako eskema

Cleavaje jarraitua (a) cleavaje ez-mehea (arkatz-cleavajea)

(b) cleavaje fina (slaty cleavajea, phyllitic cleavajea)

Cleavaje espaziatua (a) cleavaje disjuntiboa (cleavaje estilolitikoa)

(b) krenulazio-cleavajea

Eskistositatea

Bandeatu gneisikoa



B.1. Zer da cleavagea?

Cleavagea arroken fabrikako elementu sekundarioa da, erlatiboki tenperatura txikiko metamorfismoaren eraginpean edo metamorfismorik gabe eratzen dena, eta arrokari planotan arrakalatzeko erreztasuna ematen diona. Beraz, definizio honen arabera puntu hauek argi gelditu behar dira:


Lau cleavage mota bereiztu daitezke beraien ezaugarri morfologikoengatik: disjunzio-cleavagea, arkatz-cleavagea, slaty-cleavagea eta krenulazio-cleavagea.


B.2. Disjunzio-cleavagea


Eskisto berdeen fazietako baldintza metamorfikoen azpitik esfortzu tektonikoak pairatu dituzten arroka sedimentarioetan (igneoetan askoz bitxiagoa da) garatzen den foliazioa da disjunzio-cleavagea. Fabrika elementu subparaleloen sare bat garatzen du (cleavage domeinuak), zeinetan arrokaren jatorrizko konposizioa eta fabrika erabat aldatuta dauden pressure solition prozesuen ondorioz (Fig. 11.6). Plano hauek bata bestearegatik banatuta daude arrokaren jatorrizko konposizioa eta fabrika aldaketa handirik gabe mantentzen dituen eremuengatik (mikrolitoiak) (Fig. 11.5).


Spaced cleavage in Windermere Group pencil slates.  Banff National Park, Alberta.
Henry Charlesworth, University of Alberta, in shades


Oso hedatuta dago arrokaren kohesioa apurtu egiten duen haustura hauskorren sare estua cleavage domeinu gisa hartzea. Kasu hauetan haustura-cleavage terminoa erabiltzen da era desegokian, zeren arrokak kohesioa galtzen badu ezin da cleavage modura definitu.


B.3. Arkatz-cleavagea


Pikor fineko arroka sedimentarioak (batez ere arbelak eta mudstone kareharriak) bere fabrikaren ezaugarriengatik arkatz-moduko egitura luzeetan apurtzen direnean, arkatz-cleavagea dutela esan ohi da. Normalean, arkatzak 5-10 cm luze dira eta centimetro erditik zentimetrora bitarteko diametroa izan ohi dute. Azaleramenduan, badirudi arkatz-cleavagea bi haustura sareen interakzioaren ondorioa direla dirudi (eta batzutan horrela da, haustura-sare eta geruzapenaren arteko intersekzioaren eraginez sortzen baitira), baina benetako arkatz-cleavagea duen arroka batean hausturak arrokaren buztin-mineralen barne-alineazioaren ondorio dira (Fig. 11.9).














Pencil slate in Nooksack Group. Glacier Creek. Rd., Mt. Baker area, WA.
Pencil slates result from almost equal spacing of bedding and cleavage fractures.



B.4. Arbel-cleavagea (slaty cleavage)


Aurreko ataleko arkatz-cleavageari laburtze handiagoa gehituz arbel-cleavagea lortuko genuke. Horrela, arrokaren buztin-mineral guztiek orientazio bera izango lukete, jatorrizko fabrika sedimentarioarekiko angelu bat osatuko lukeena (Fig. 11.9). Une batetik aurrera, fabrika tektonikoa jatorrizko fabrika sedimentarioa baino nabarmenagoa bihurtzen da.

Arbel-cleavagea, buztinentan oso aberatsa den arroka sedimentarioetan, filosilikatoen orientazio preferentzial bortitzaren ondorioa da. Arbel-cleavagea metamorfismoaren hasiera adierazten duen tenperaturaren eraginpean garatzen da, filosilikatoen hazkunde nabarmenarekin. Ezaugarri hauek dituzten arrokak arbelak (slate) dira.



B.5. Eskistositatea (schistosity)


Arroka pelitikoak eskisto berdeen fazietara heltzen direnean, dituzten buztinak eta illita mika zurira eta kloritara eraldatzen dira. Erreakzioa esfortzu eremu anisotropo batean ematen bada, filosilikato hauek orientazio preferentzial nabarmena erakusten dute. Orientazio preferentzial nabarmena duen pikor fineko mika zuriz edota kloritaz eratutako arrokei filita deritze. Filiten mineralogiak eta fabrikak lustre-distira berezia eragiten dute.

Arroka pelitikoetan metamorfismo baldintzak eskisto berdeen fazieko erditik gora igarotzen direnean, mineralek erreakzionatu egiten dute gero eta mika, zein beste mineral, lodiagoak garatzen direlarik. Esfortzu eremu anisotropoa mantenduz gero kristal berrien orientazioa preferentziala gero eta nabarmenagoa da, filitak eskisto bihurtuz eta garatutako foliazioa eskistositatea izendatuz.

Eskistoak porfiroklastoak (metamorfismoaren aurreko kristal errelikto ez-planokarak) edo porfiroblastoak (metamorfismoaren eraginez hazitako kristal ez-planokarak), eskistositateak ondulatzeko joera izango du, mikek moldatu egiten direlako kristal handien inguruan.


B.6. Krenulazio-cleavagea


Foliazio bat erakusten duen arroka multzo bat foliazioarekiko angelu txikia duen konpresio-esfortzu berri bat garatzen badu, aurreko foliazioa tolestu egien da, akordeoiaren hauspoa bezala. Filitak edo harbelak bezalko pikor fineko arroketan, mikrotolesak oso gertu daude bata bestearengandik eta tarte beretsua mantenduz. Kasu hauetan, krenulazioen plano axialek foliazio berri bat garatzen dute, krenulazio-cleavagea (Fig. 11.13). Konpresio-esfortzu berria aurreko foliazioarekiko gutxi gora behera paralelo denean krenulazio simetrikoa garatzen da (Fig. 11.13), aldiz, angelu bat dagoenean bien artean, zizaila-osagai bat sortzen da krenulazio-cleavage planoetan eta mikrotolesak sigmoide txikien itxura hartzen dute (S edo Z geometria izan dezaketenak). Horrela garatutako fabrikari krenulazio-cleavage asimetriko deritzo (Fig. 11.13). Egitura berean krenulazio-cleavage simetriko zein asimetrikoak ielkarren ondoan kus daitezke. Adibidez tolesetan, tolesduran zehar alpeetan zizaila bat sortzen denean krenulazio asimetrikoa agratzen da eta gontzetan aldiz krenulazioa simetrikoa izan ohi da.

Krenulazioa beti, S2 foliazio bat da, aurretik garatutako S1 foliazioa batean gainezarri dena.



















Krenulazio-cleavagea pressure-solution prozesuak gara ditzazkeen baldintza metamorfikoen eraginpean sortzen da. Horrela, jatorrizko arrokak kuartzo eta buztin edo pikor fineko miken arteko nahasketa bat barneratuz gero, krenulazioa eratu ahal, kuartzoa mikrotolesen alpeetan disolbatu eta gontzetan hauspeatzen da, non esfortzu diferentziala txikiagoa baita. Progresiboki, mineral filosilikatatutak alpeetan eta kuartzoa gontzetan pilatzen dira. Prozesuak aurrera egin ahala, mineral filosilikatatuak birkristaldu egiten dira etaera berean errotazioa jasaten dute foliazio berriarekiko paralalo kokatuz. Desberdintzapen mineralogikoa ain izan daiteke nabarmena non foliazio zaharra guztiz desagertu baitaiteke, foliazio berriaren mesedetan (transposizioa gertatu dela esaten da). Foliazio berria filosilikatoen orientazio nabarmenarekin markatuta egoteaz gain, bandeatu mikrokonposizionala garatzen du (Fig. 11.15).


B.7. Bandeatu gneisikoa eta migmatizazioa


Gneisetan foliazioa konposizio-bandeatu baten bitartez dago definituta. Gradu altuko arroka metamorfikoak izaki moskovitak erreakzionatu egiten du feldespatoak sortzeko eta ondorioz aurretik eskistoek izan duten ain orientazio nabarmena ez dute izaten. Baina nola garatzen da gneisen konposizio-bandeatua? Gneis-foliazioa sortzeko aukera bat baino gehiago daude (Fig. 11.17).


a) Jatorrizko konposizio aldaketa baten herentzia izan daiteke. Protolitoak (hau da arroka metamorfikoaren aintzindaria) konposizio desberdineko geruzez osatutako sukuentzia estratigrafiko (harearri eta buztinen arteko txandakapena adibidez) baten bitartez eratuta egon balitz, ondoren metamorfismoak alda dezake bandeatu gneisikoa duen arroka metamorfiko batera (Fig. 11.17a).

b) Transposizioz gara daiteke, hau da, aurreko bandeatu baten tolestura nabarmen batengatik. Transposizioa prozesu garrantzitsua da arroka metamorfikoen deformazio prozesuen barne. Krenulazioari buruz hitz egitean aipatu da transposizio mota bat. Orain, tolestura bortitzaren eraginez sortzen dena aipatuko dugu. Konposizio-bandeatua duen arroka multzo batek deformazio bortitzaren eraginpean toles isoklinalak garatzen ditu. Deformazio bortitzaren eraginez tolesaren gontzak bereiztuz gero konposizio-bandeatu berria garatzen da (Fig. 11.17b). Argi gelditu behar da, bandeatu honek ez duela inolaz ere jatorrizko bandeatu estratigrafikoa errepresentatzen.

c) Bandeatu gneisikoa diferentziazio metamorfikoaren ondorioa izan daiteke ere. Metamorfismoan zehar ematen den difusioan gerta daiteke zenbait ion gerusa konkretuetan mineral metamorfiko berrien sorreran ez parte hartzea. Ion hauek pilatu egiten dira minerall berrik sortzeko alboko geruza batean. Beraz, geruzen arteko jatorrizko konposizio desberdintasun txikiak areagotu daitezke konposizio aldaketa nabarmenetan metamorfismoan zehar.

  1. Bandeatu gneisikoa lit-par-lit intrusioa (intrusioa geruzaz geruza) deritzon prozesu igneoaren bidez ere gara daiteke. Fundidoak sill mehe gisa barnera daitezke protolitoen ahultasun-planoetan zehar, sill eta arroka hostalariaren arteko txandakapen bat sortuz eta gneis egitura bat definituz. Sarritan, intrusioa deformazioarekin batera ematen denez, ukipenen izaera igneoa bereiztea zaila izaten da.




















Tenperatura metamorfikoa behar beste igonez gero arrokek fusioa jasan dezakete, baina mineral guztiek ez dute fusioa tenperatura berean pairatzen. Kuartzoek, zenbait feldespato eta moskovitek mineral mafikoak (anfibol, piroxeno eta olibino) baino tenperatura baxuagoetan jasaten dute fusioa. Beraz, arroka baten fusioa hasten denean zenbait mineral likido bihurtzen dira beste zenbait solido mantentzen diren bitartean. Kasu hauetan arrokak fusio partziala edo anatexia jasan duela esan ohi da eta garatzen den arroka berriari migmatita deritzo. Migmatiten izaera bereziaren ondorioz, erreztasun handiz deformatzen dira eta deformazio-egitura arras kaotikoak garatzen dituzte. Oso zaila da migmatiten deformazio-egituren analisitik deformazio regionalaren zinematikari buruzko datu zehatzik lortzea.



B.8. Foliazio milonitikoa


Milonitak oso pikor fineko, eta foliazio zein lineazio nabarmeneko arrokak dira crystal plastic deformazio-mekanismoaren biatartez sortutakoa. Milonitetan foliazioa deformazio bortitzaren eraginez zapaldutako kristalen (normalean kuartzoa, baina feldespato zein olibinoak izan daitezke ere) eta miken orientazio preferentzialak markatzen du. Deformazio progresiboan zehar tolestura bortitzaren bidezko trasposizioa gertatzen da eta ondorioz milonitetako bandeatua ez dagokio arrokaren jatorrizko bandeatuari. Foliazioa paraleloa da toles hauen plano axialekiko baina gontzen orientazioa foliazio planoetan zehar oso aldakorra izan daiteke edo nabarmeki kurbatuta egon daiteke. Foliazio milonitikoa kreulazioa jasan dezake deformazio urrats berantiar batean.




C. FOLIAZIOAK TOLESETAN ETA FAILA EREMUETAN


Foliazioa lurralde baten deformazioa gertatzean sortzen diren egituren osagai integrala da, eta ondorioz harreman zuzena du sortutako beste egiturekin. Ondoren, deformazio progresiboan zehar cleavageak jasaten duen bilakaera aztertuko da.

Hasteko, gradu baxuko cleavagearen (arbel-cleavagea, disjunzio-cleavagea eta krenulazio-cleavagea) eta tolesen arteko erlazio geometrikoak aztertuko dira. Gradu-baxuko cleavagea arrunta da orogenoen toles eta zamalkadura gerrikoetan, metamorfismo gradu baxuko eremuetan noski (eskisto berdeen faziesaren azpitik). Lurralde hauetan lurrazalaren goiko aldeak laburdura bat jasaten du oinaldeko aldentze-maila baten gainetik. Laburdura hau deformazio-mekanismo desberdinen artean konpontzen da: zamalkadurak, tolesak (plano axialbertikal edo okertukoak), cleavage baten eraketa eta deformazio intragranularra. Deformazio-mekanismo hauek guztiak erlazio geometriko bat erakusten dute, azken finean, denek lurraldeko laburdura urrats bera pairatzen dute.


Oso ohikoa da estratifikazio horizontaleko segida bat geruzapenarekiko paraleloa den laburdura bat pairatzen duela (Fig. 11.21). Faila garatzeko behar diren esfortzuak baino esfortzu txikiagoen eraginez, pressure-solution mekanismoak aktibatzen dira. Pressure-solutionaren eraginez cleavage-disjunzio zabala garatzen da harearri buztinatsuetan eta kareharrietan ea arkatz-cleavagea arbeletan. Laburduraren orientazio subhorizontalaren eraginez cleavagea orientazio bertikalarekin garatuko da. Cleavage planoen arteko zabalera arroken buztin proportzioen araberakoa denez, cleavage-domeinuak zabalagoak edo estuagoak izango dira arrokaren arabera (Fig. 11.21a). Deformazioak jarraituz gero cleavagea gero eta nabarmenagoa da. Buztinetan, arbel-cleavage ahula gara daiteke.


Esfortzuaren gehikuntza faila sortzeko bestekoa izanik, cleavagea garatu duen geruza-multzoa zamalkaduraren gaineko blokean desplazatu eta tolestu egiten da. Tolesduran zehar, flexural-slipa gertatzen da geruzen artean. Konpetenteagoak diren harearri edo kareharri geruzen artean aurkitzen diren buztin-geruzetan cleavagean errotatu egiten du geruzapenarekiko angelu bat osatuz eta tolesaren plano axialarekiko paralelo kokatuz (Fig. 11.21b). Geruza zurrunetan aldiz, cleavagea geruzapenarekiko gutxi gora behera perpendikularra izaten jarraitzen du. Tolesen plano axialeekiko paraleloa den cleavageari plano axialeko cleavagea deritzo.


Beraz, sarritan konpetentzia desberdineko geruzetan garatutako cleavageak ez du orientazio bera erakusten, geruzaz geruzako cleavage-orientazioaren aldaketari cleavageren errefrakzioa deritzolarik.




Deformatzen den unitatea batez ere buztintsua denean eta baldintzak egokiak direnean arbel-cleavagea garatzeko, honen orientazioa paraleloa izango da eskualdeko tolesen plano axialekiko.


Geologia estrukturala lantzen dutenek argi dute cleavagearen eta geruzapenaren arteko geometriak tolesaren gainazal axialarekiko arroken kokapena zehazteko tresna baliogarria dela. Era berean, cleavage errefrakzioa oso lagungarria suertatu daiteke tolesaren facing-norabidea zehazteko orduan. Hau azaltzeko har dezagun, toles etzan bat (F1), non tolesaren gainazal axiala bigarren belaunaldiko toles zuzen batengatik tolestuta dagoen (F2). Toles etzana sortu zenean alpe oso bat alderantzikatu egiten da beste alpearen kokapena normala den bitartean, material gazteagoak gorantz agertuz (Fig. 11.24). Deformazio fase bakarra izanez gero tolesaren alpe alderantzikatuan geruzapenaren okerdura beti cleavagearena (S1) baino handiagoa izango litzateke, alpe normalean aldiz cleavagearen okerdura izango zelarik handiagoa. Bigarren deformazio fasearen eragina jasan ondoren egoera honek aldaketa bat jasten du eta alderantzikatutako alpearen zati batean (A) geruzapenak oraindino cleavageak baino okerdura handiagoa du, baina plano axialaren beste aldean (D) kontrakoa gertatzen da, cleavageak okerdura handiagoa du. Alpe normalean, antzeko zerbait gertatzen da, bigarren faseko tolesaren alpe batean cleavagearen okerdura geruzapenarena baino handiagoa dela (B) eta bestean (C) aldiz, ez. Bigarren faseko tolesaren gontzaren inguruan, arrunta da krenulazio-cleavage bat (S2) bilatzea


D. LINEAZIOAK


Lineazio bat lerro baten bidez adierazitako fabrikaren elementua da, hau da, fabrikaren dimentsioetariko bat beste biak baino askoz ere garatuago dago. Lineazio mota ugari daude. Zenbait egitura geologiko desberdinen agerpenaren ondorioa dira (tolesak, boudinak,..), beste hainbat arrokaren zenbait azaleratan baino ezin dira ikusi eta beste batzuk arrokaren barneko mineralen edo klastoen antolaketa eta formaren ondorio dira. Lineazio guztien interpretazioa ez da homogeneoa, zenbait lineazio eliposidearen ardatza edo norabide zinematikoak adierazten dituzten bitartean, beste zenbait ez dute inolako esanahi zinematikorik. Oro har lineazioak hiru talde nagusietan bana daitezke: forma-lineazioak, azalera-lineazioak eta mineral-lineazioak.


D.1. Forma-lineazioak


Edozein toles zilindrikoaren gontza egitura linearra da. Tolesak bata bestearen segidan aurkitzen badira, tolesen gontzak arrokako fabrikaren parte dira, neurtu daitekeena eta tolesetako gontzen lineazioa deritzona (11.25a). Era berean, krenulazio-lineazioa krenulazioa jasan duten arroketako mikrotolesen gontza-lerroek adierazten dute. Baina zergaitik neurteu lineazio-krenulazioa krenulazio-cleavagea duen arroka batean? Zenbaitetan lineazioa cleavagea baino errezago ikusten delako eta arrazago neur daitekeelako.

Deformazio bortitzak tolesen alpeak banatzen dituenean, tolesen gainjartzeetan gerta daitekeen modura, tolesen gontzak baino ezin dira arroketan identifikatu. Toles hauei rods deritze, eta lineazio neurgarriak errepresentatzen dituzte (11.25b). Lineazioa adierazten duen beste egitura bat mullion deritzona da. Mullionak geruza ugariko sekuentzia deformatuetan sortzen dira, konpetentzia desberdineko geruzen arteko ukipenean, gailur oso estu eta zuzeneko ondulazioak direlarik (11.25c).

Geruza erlatiboki zurrunak material moldakorragoen artean aurkitzen direnean eta arrokak geruzarekiko luzapen paraleloa pairatzen duenean boudin izeneko odoloste formako lenteak garatzen dira (11.25d). Boudinak bi dimentsiotako egiturak dira, baina hirugarren dimentsioa kontutan hartuz gero, gorputz tabular luzeak osatzen dituztela ikus daitezke, estugunez (boudin neck) banatuta daudelarik. Estugune hauek lineazio gisa neur daitezke ere (11.25d). Arroketan aurki daitezkeen eta lineazio gisa neur daitezkeen beste zenbait objektu luzanga, legar luzangak edo pomez zati luzangak dira. Arroketako elementu luzangen ardatz handiak lerrokatuta egonez gero, lineazio bat definitzen dute (11.26). Hala ere, elementu hauek kontu handiz erabili behar dira analisi estrukturaletan eta aurretik ziurtatu ez direla ezaugarri primarioak (legarren lerrokadura ur korronteetan adibidez).


D.2. Azalera-lineazioak


Intersekzio-lineazioa arroken fabrikako osagai linearra da, bi fabrika planokaren arteko intersekzioaren bitartez osatutakoa (11.27a). Geologo estrukturalek mendian sarritan neurtu eta erabili egiten duten beste intersekzio-lineazio bat geruzapen-cleavage intersekzioa da, zeinetan cleavage-planoak geruzapen planoetan edo alderantziz neurtzen baitira. Cleavajea tolesen plano axialekiko paraleloa izaki, geruzapen-cleavage inersekzioa tolesen ardatzekiko paraleloa izango da.

Irristadura-lineazioak irristatze bat gertatzen den planoetan garatzen dira, lineazioa irristatze-norabidearekiko paraleloa delarik (11.27b). Hau da, adibidez, faila azaleratan gertatzen dena edo tolesak flexural-slip mekanismoaren bitartez sortzen direnean geruzen arteko ukipenetan gerta daitekeena. Oro har, irristadura-lineazio bi mota daude: groove-lineazioak, azaleko irregulartasunek mugitzean sortutako ildaskak eta zuntz-lineazioak, irristatze-azaleran zehar zaineko mineral-zuntzak hauspeatzen direnean. Irristatze-lineazioak, paraleloak dira beti irristatzen norabidearekiko.


D.3. Mineral-lineazioak


Arroka batek mineral-lineazioa duela esaten denean, arroka horren mineral bat edo gehiago orientatuta daudela esan nahi dugu. Mineral-lineazioa oso arruntak dira arroka metamorfikoen foliazio-planoetan, zizaila-azaleratan, edo foliazio-milonitikkoen planoetan. Lineazio-mineraleko mota desberdinak daude, eta denek ez dute esanahi tektoniko bera. Beraz, ikerketa estrukturaletan mineral-lineazioak erabiltzen direnean, garrantzitsua da arrokaren mineral-lineazioa zein motakoa den zehaztea.

Zenbait mineral (anfibola, kianita, mikak,...) sarritan norabide batean beste bietan baino gehiago hazten dira. Kristalen ardatz luzeak arrokan zehar lerrokatuta agertzen badira, mineral-lineazioa garatzen da. Lerrokadura, kristalak deformazio-eremu batean sortzean gara daiteke edo mineral luzengak sortu ondoren deformazio progresiboan zehar errotazio jasaten dutenean deformazio-norabide nagusi batekiko. Deformazio-prozesuan zehar ekidimensionalak diren kristalak, kuartzoa adibidez, edo kristal ekidimensionalen agregatuak deformatu eta luzatu daitezke norabide batean zehar, luzamendu-lineazio bat garatuz. Deformazioan zehar norabide batean zehar luzatzeko gaitasuna duen edozein elementu ekidimensional definitu dezake luzamendu-lineazio bat.


D.4. Lineazioen interpretazio tektonikoa


Ikerketa estrukturaletan geruzapen-cleava intersekzio-lineazioak tolesetako ardatzen lineazioa zehazteko balio du, tolesen gontzak ikusten ez diren lurraldeetan. Beste zenbait lineazioen azalpena, aldiz, korapilotsuagoa da, lineazioaren jatorria azaltzeko gutxienez interpretazio-aukera bi daudelako. Alde batetik, lineazioak deformazio-elipsoidearen ardatz nagusiarekiko paraleloak izan daitezke, adibidez luzamenduaren norabidea. Mineralak edo kantuak luzatu egiten direnean luzamendu-lineazioa garatuz, lineazioa luzamendu-maximoaren norabidearekiko (x ardatza deformazio-elipsoidean) paraleloa da. Beste zenbait lineazio, boudinak adibidez, luzamendu-norabidearekiko gutxi gora behera parpendikularrak dira. Beste aldetik, lineazioa paraleloa izan daiteke zizaila-norabidearekiko, hau da, paraleloa da arrokaren eremu batek bestearekiko definitzen duen mugimenduaren bektorearekiko. Irristadura-lineazioak (zuntzak zein grooveak) eta mika-bandak zizaila-norabide lineazioen adibide egokiak dira. Zizaila-norabidea luzamendu norabidearekiko paraleloa ez bada ere, zizaila-deformazio handiko eremuetan gutxi gora behera paraleloak dira.




ZIZAILA-EREMU MOLDAKORRAK


Litosferan ematen diren eskala handiko mugimenduen ondorioak deformazioa pilatzen deneko eremuetan dira ikusgarrien. Eremu hauetan deformazioaren ondorioak nabarmenak dira eta toles isoklinalak, etengune ugariko bandeatuak eta ondo garatutako foliazio eta lineazioak sortzen dira. Eremu hauek, zizaila-eremu moldakorrak bezala dira ezagunak, eta lurralde baten deformazioaren bilakaera aztertzeko eremurik adierazgarrienak dira, era berezian landu behar direlarik. Zizaila-eremu moldakorrak zabalera zehatzeko banda tabularrak dira, zeinetan inguruko arroketan baino deformazio-maila askoz handiagoa pilatzen baita. Zizaila-eremuan pilatutako deformazioak zizaila sinpleko osagai garrantzitsua du beti, zizailaren alde bateko arrokak beste aldekoekiko mugimendu erlatibo nabarmena izaten dutelako. Zizaila-eremu baten eskema idealean zizaila eremua paraleoak diren bi planoengatik mugatuta dago, plano horietatik at deformazioa ez delarik existitzen. Errealitatean, aldiz, zizaila-eremuen mugak gradualak izan ohi dira. Zizaila-eremu batek, edozein failaren antzera, bi blokeen arteko mugimendua xurgatzen du, baina kasu honetan mugimendua deformazio moldakorraren eraginez xurgatzen da, haustura adierazgarririk eratu gabe. Haustura edo faila planorik ez da garatzen blokeen arteko mugimendua erlatiboki tenperatura eta presio altuko baldintzapean ematen delako.

12.2 irudian lurrazala zeharkatzen duen haustura bat irudikatu da. Azaletik abiatuta lehendabiziko kilometroetan hausturan zehar deformazio hauskorra da nagusi, lurrikarak sortuz haustura-plano diskretoetan frikzio-erresistentzia bapatean gainditzen denean. Era berean, mugimendua haustura mikroskopiko ugarien mugimenduarekin xurga daiteke, fluxu ktaklastikoa deritzon prozesu moldakorraren bitartez, ain zuzen ere. Sakonera handitu ahala, kristaletan difusio prozesuak eta prozesu modakorrak (birkristalizazioa eta superplastic creep), gero eta garrantzi handiagoa lortzen dute tenperatura gero eta handiagoa delako. Gradiente geotermiko arrunteko (20-30ºC/km) lurraldeetan eta kuartsoa nagusi deneko arroketan, mekanismo hauek nagusi dira 10-15 km-tik behera, orduan mugimendua baldintza moldakorretan ematen dela esan ohi da. Mugimendua baldintza hauskorretan ematen deneko eta baldintza moldakorretan ematen deneko trantsiozio-eremuari hauskor-moldakor trantsizioa deritzo. Beraz, lurrazalean zehar hedatzen den haustura bat faila hauskorra izan daiteke azaletik gertu eta zizaila-eremu moldakor bihurtu sakonerarekin. Aldaketa honekin lotuta deformatutako eremua aldatu egiten da erlatiboki estua izan daiteken haustura eremu batetik askoz zabalagoa den zizaila-eremu moldakorrera, arroka ahuldu ahala (12.2 Ird).


Zizaila-eremu moldakorrek foliazio bat baino gehiago erakus dezakete, oso ondo garatutako lineazioa, errotazioak jasan dituzten fabrikako elementuak (mugimenduaren noranzkoa zehazteko erabili daitezkeenak), fabrika-formak eta inguruko arrokek baino pikor tamaina txikiagoa. Zizaila-eremu moldakorrak egitura estruktural oso aldakorrak eta korapilotsuak izan daitezke, baina era berean ondo aztertuz gero, deformazioa ezaugarritzeko eremurik esanguratsuenak.


A. MILONITAK


Deformatu gabeko arroken eta miloniten arteko aldaketa progresiboak mikroskopioarekin aztertuz gero erres bereiztu daiteke milonitetako pikor-tamainaren murrizketa kristalen prozesu moldakorren bidez gertatzen dela, birkristalizazio dinamikoarengatik batez ere. Horrela izanik, milonita terminoaren esanahia mugatu behar da, arroka hostalariarekin konparatuz pikor-tamaina txikiagoa duen eta txikitzearen arrazoiak kristalen prozesu moldakorrak izan dituen faila-arroka baterako. Haustura hauskorrak era eragin dezake kristal-tamainaren txikitze bat faila-arroketan. Kataklasitak dira faila-arrokak zeinetan kristalen tamaina mekanikoki txikitzen den, arrokaren kohesioa galdu gabe. Faila-arroken mendiko terminologia eta hauek sortzeko ematen diren prosezuak 12.1 tgaulan daude laburbilduta.



12.1 Taula Faila-arrokak eta prozesuak

Bretxa Faila-arroka ez-kohesiboa zeinetan orientaziorik gabeko arroka-zatiak arroka- masa osoaren %30 baino gehiago diren. Prosezu hauskorren ondorioa da.


Faila-irina Ingelesez fault gouge. Faila-arroka ez-kohesiboa zeinetan orientaziorik gabeko arroka-zatiak arroka osoaren %30 baino gutxiago diren. Prozesu hauskorren ondorioa da.


Kataklasita Faila-arroka kohesiboa, gehienetan ausazko fabrika orientatuarekin eta prozesu hauskorren ondorioz sortua.


Milonita Faila-arroka kohesiboa eta foliazioduna, nagusiki kristalen prozesu moldakorren bidez sortua.


Pseudotakilita Faila-arroka beirakara, arroka hostalariaren fusiotik datorrena. Fusioa sortzeko behar den tenperatura faila-mugimenduan sortutako frikziotik dator eta sarritan paleo-lurrikarekin lotzen dira.


Milonitak mota guztietako zizaila-eremu moldakorren bitartez sor daitezke: konpresioaren eraginez garatutako alderantzizkodun mugimenduko failetan (Gavarnie-ko zamalkadura pirinioetan), mugimendu normala duten hausturetan (Berzosa-Riaza haustura-eremua) edo norabide mugimenduko hausturetan (Alpine faila Zelanda Berrian). Ingurune estruktural eta baldintza hauetan guztietan milonitek ezaugarri bat dute amankomunean: kristaletan deformazio moldakorreko mekanismoak bermatzen dituzten baldintzak. Baldintza hauek tenperatura, deformazio-proportzio eta esfortzu maila desberdinetan lor daitezke arrokan nagusi den mineralaren arabera. Adibidez, marmol-milonitak eta kuartzita-milonitak feldespato-milonitak baino tenperatura-baldintza txikiagoean sortzen dira, birkristalizazio dinamikoa kaltzitan (>250ºC) eta kuartzoan (>300ºC) feldespatoetan (>450ºC) baino tenperatura baxuagoetan hasten baita. Mineral desberdinen arteko nahasketaz osotutako arrokak portaera nahasiagoa dute. Adibidez, zizaila bat pairatu duen granito baten kuartzozko kristalek birkristalizazio dinamikoa pairatzen duten bitartean, feldespato-kristalak hausturen bitartez deforma daitezke. Horrelako kasuetan errez ondoriozta daiteke zizaila-tenperatura 300ºC eta 500ºC bitartekoa izan dela (eskisto berdeen baldintzapean). Hala ere, milonitetako ehundurak ez dira tenperatura, esfortzu edo deformazio-proportzioak kuantitatiboki neurtzeko modurik egokiena, horretarako beste teknika batzuk erabili behar dira (geotermobarometria).


B. MILONITA-MOTAK


Milonitak arruntak dira lurrazaleko arroketan eta ikertu ahala zenbait aurrizkien erabili dira miloniten arteko bereizketak egiteko (12.2 taula). Adibidez, protomilonita eta ultramilonita terminoak erabiltzen dira %50 baino gutxiagoko eta %90-100 bitarteko matriz-proportzioa duten milonitak bereizteko. Protomilonita batean, arrokaren zati batek baino ez du milonitizazioa pairatu, ultramilonitetan, aldiz, arrokaren gehiengoa pairatu duen bitartean. %50 eta %90 bitarteko matriz proportzioa duten milonitak, milonita gisa ezagutzen dira. Blastomilonita eta klastomilonita terminoak, pikor fineko matrizarekin inguratutako pikor handiak dituzte milonitak deskribatzeko erabiltzen dira. Lehenengo kasuan pikor handiak milonitizazio prozesuan zehar hazi dira eta bigarrenean jatorrizko arrokaren aztarnak dira.



12.2 Taula Milonita-motak

Blastomilonita Milonitizazio prozesuan zehar (erreakzio metamorfikoen ondorioz edo hazkuntza sekundariaren bitartez) garatutako erlatiboki kristal handiak barneratzen duen milonita da.


Klastomilonita Jatorrizko arrokaren kristal-tamainaren gehiengoa txikitu duen milonitizazio prozesuaren ondoren, oraindino erlatiboki kristal edo agregatu handiak (erlatiboki deformatubako feldespato kristalak eta mineral mafikoen pilaketak) barneratzen duen milonita.


Milonita Erabilera zehatzenean, %50 eta %90 bitarteko matrize proportzioa duen milonita. Arruntki, hemen definituitako arroka guztiak milonitak izango ziren.


Filonita Miketan aberatsa den milonita.


Protomilonita Milonita bat zeinetan matrizearen proportzioa %50 baino txikiagoa den (kasu haeutan arrokaren portzio txiki batek baino ez ditu pairatzen tamaina murrizketa).


Ultramilonita Matriz-proportzioa %90 baino handiagoa duen milonita (arroka hauetan milonitizazioa ia arroka osora hedatuta dago).



C. ZIZAILA-NORANZKOAREN MARKATZAILEAK


Zizaila-eremu moldakorrak blokeen arteko desplazamenduak adierazten dituzte lurrazaleko eremu sakonetan. Adibidez eskisto berdeen fazietan garatutako zizaila moldakorrak granito bat zeharkatzen duenean, zizaila-eremuko milonitetatik at aurkitzen diren granitoak berdinak dira eta ondorioz ez dago modurik zizaila-eremuaren mugimendua aurrikusteko, are gutxiago desplazamenduaren zenbatekoa ondorioztatzeko. Mugimenduaren noranzkoak zizaila-eremuak bereizten dituen blokeen arteko mugimendu erlatiboa zehazten du (eskuin-aldeko, ezker-aldeko, goranzko edo beheranzko), desplazamendu kopuruak alde batek bestearekiko izan duen mugimenduaren magnitudea zehazten duen bitartean. Zizaila-eremu moldakorren mugimenduaren noranzkoa zehazteko zizaila-erizpideak edo erizpide kinematikoak aztertu beharra dago. Hauek era egokian erabiltzeko beharrezkoa da erreferentzia-plano egokia erabiltzea.


C.1. Zizaila-erizpideak aztertzeko behaketa-planoa


Zizaila-erizpideak era egokian erabiltzeko beharrezkoa da zizaila-eremua orientazio egokienean aztertzea. Milonitek sarritan foliazio bat edo gehiago izaten dituzte eta, era berean, lineazio bat, egitura hauek erabil daitezkeelarik barne-erreferentzi sistema gisa zizaila moldakorraren behaketarako. Zizaila-erizpideak aztertzeko mendian bilatu behar dugun planoa edo laborategian laginak mozteko erabili behar den planoa foliazio milonitikoarekiko perpendikularra eta lineazioarekiko paraleloa dena da (12.4a Ird.). Horretarako onartu egiten dugu (hurbilketa egokia delako) lineazioa bat datorrela zizaila-eremuko mugimenduaren norabidearekin. Zizaila-eremuan bi foliazio agertzen direnean, behaketa-azalera perpendikularra da bien arteko intersekzioarekiko. Plano honetan deformazioaren osagai errotazioanalak adierazpen maximoa erakusten du; beste edozein planoetan osagai errotazioanala txikiagoa da.

Era berean, oso garrantzitsua da gure behaketa azalaren orientazioa lurraldearen kontestuan kokatzea. Imaginatu behaketa-plano egoki baten eskuin alboranzko erizpidean ikusi ditugula. Plano bera kontrako aldetik begiratuz gero ezker-alboranzko mugimendua behatuko genuke (12.4b Ird.). Hau ez da kontraesana, erreferentzi-puntuaren arazoa baizik. Koordenatu geografikoak erabiliz ikuspegi biek noranzko berdina izango dute, eta ohitura egokia da zizaila-erizpideak beti geografikoki kokatu eta adieraztea, nahasmenik ez sortzeko.

Sarritan, mendian ezin da mugimenduaren noranzkoa zehaztu ziaila-erizpideak argiak ez direlako, arroken pikor tamaina oso txikia delako edo azaleramenduak egokiak ez direlako. Orduan lagin orientatu bat hartu behar da, laborategian behar den planoan moztu eta azterketa mikroskopikoaren bidez ziaila-erizpideak finkatu.


C.2. Nola hartu lagin orientatua







Behaketa-planoaren garrantzia azpimarratu ondoren zizailaren mugimendua zehazteko erizpide adierazgarrienak deskribatuko dira ondoren: presio-itzalak, kristalen apurketak, foliazioak.


C.3. Presio-itzalak


Milonitetan sarritan ikus daitezke kristal edo mineralen agregatu handiak matrize finago batengatik inguratuta; ondoren kristal terminoa sentzu orokor batean erabiliko dugu kristal bakarrak zein kristal agregatuak adierazteko. Kristal huen inguruan presio-itzalak edo buztanak (tails) ager daitezke. Hauek konposizioaengatik edota kristalen forma edo tamainarengatik bereiztu daitezke matrizetik. Adibidez, gneisetan arruntak dira feldespato kristal handiak lotuta egotea material feldespatiko fineko banden bitartez (12.5 Ird.). Presio-itzaletako edo buztanetako materiala izugarri mehetutako jatorrizko arrokaren kristalak izan daitezke, kristalaren ertzan birkristalizazio dinamikoaren bitartez sortuako materiala izan daiteke edo erreakzio metamorfiko sinkinematikoaren bitartez sortutako materiala izan daiteke. Deformazioan zehar kristal handia gorputz zurrun baten gisa jokatzen du, eta inguruko buztanak aztertuta arrokak gordetzen duen mugimenduaren noranzkoa interpretatzeko gai gara. Presio-itzalak zizaila-erizpide gisa erabiltzeko barne erreferentzi-sistema bat erabili behar dugu (12.4 Ird.). Zizaila-eremuko foliazioarekiko duen erlazioaren arabera, presio-itzaletan muturreko mota bi bereizten dira: σ-mota eta δ-mota.

σ-motako presio-itzalak ezpal geometriako itzala dute eta kristaletik urruntzean buztanaren erdiko lerroa irudikatuz gero ikusten da honek ez duela inoiz erreferentzia-lerrorik zeharkatzen (12.6a Ird.). Oso arrunta da preio-itzalaren planoa izatea gainetik eta azpitik eta, aldiz, barruko aldeak errefrentzia-planoranzko okerdura bat erakusten dute. Presio-itzalaren geometria mota honek alfabetu grekoaren σ letraren antza du, eskuin alboranzko mugimendua adierazten dituzten egituretan behintzat, eta hortik datorkio izena. Esan daiteke eskailera bateko maila baetn geometria duela.



δ-motako presio-itzaletan buztanak kristala inguratu edo bildu egiten dute eta kristaletik urruntzea buztanaren geometria irudikatuz gero erreferentzia-lerroa mozten duela ikus daiteke (12.6b Ird.). δ letra greokoa 90º errotatuz gero ikusiko duzu izenaren arrazoia.



Presio-itzalen bi geometriak harreman estua dute (12.6c Ird.). Arrunta da behaketa plano berean σ-motako eta δ-motako egiturak ikustea eta bien arteko konbinazioak ere. Nahasketa honen balizko arrazoia birkristalizazioaren eta kristalaren errotazioaren arteko proportzioak dira. Birkristalizazioa errotazioa baino azkarragoa izanik, presio-itzalak σ-motakoak izango dira. Aldiz, kristalen errotazioa azkarragoa denean buztanak ere errotazioa pairatzen du kristala bilduz.

Hala ere, σ-motako eta δ-motako presio-itzalen agerpen bateratua era desberdinetan azal daiteke: presio-itzalak abiadura desberdinean sortu direlako, kristalen jatorrizko geometria desberdina delako, buztanak aldi desberdinetan garatu direlako, edo bateratze gradu desberdinak egon direlako. Zalantza hauekin guztiekin argi dago ezin ditugula presio-itzalen geometria deformazioaren zenbatekoa zehazteko, baina deformazioaren geometria argitzeko oso egitura lagungarriak dira.


C.4. Kristalen hausturak eta mica-fish egiturak


Zenbait mineral, kasu gehienetan feldespatoa, hausturak sortuz deforma daiteke. Hausturak kristalaren orientazio kristalografikoak jarraituz edo laburduraren norabidearekiko paraleloki (estentsio-hausturak) sor daitezke. Zizailaren aurreko haustura hauen orientazioa ezagutu daitekeenez, haustura hauetan zehar ematen diren desplazamenduen bidez zizailaren noranzkoa zehaztu daiteke (12.7 Ird.). Foliazio milonitikoarekiko angelu txikia duten hausturak zizaila orokorrarekin bat datorren mugimendua erakusten dute; haustura sintetikoak dira (12.7a Ird.). Aldiz, foliazio milonitikoarekiko 45ºtik gora dituzten hausturak aurkako noranzkoa duen mugimendua erakusten dute; haustura antitetikoak dira (12.7b Ird.). Bi mugimenduek, nahiz eta aurkako noranzkoa adierazi, zizaila-mugimendu bakarra adierazten dute, dominoaren eredua deritzo.



Kuartzoa eta feldespatoa ez dira miloniten zizaila-erizpideak zehazteko erabili daitezkeen mineral bakarrak. Arrunta da arroka kuartzofeldespatikoetan moskovita edo biotita eta arroka kalkosilikatatuetan flogopita bezalako filosilikato handiak aurkitzea, eta hauek ere zizaila-erizpide gisa erabil daitezkeen egiturak garatzen dituzte. Mikak elkarrekin lotuta daude foliazio milonitikoaren bidez, eta beraien (0001) plano basalak normalean zehiarki orientatuta daude foliazio milonitikoarekiko, irudikatzen dituzten geometriak zizaila-erizpide gisa erabiltzen direlarik (12.8 Ird.). XZ planoetan gorantz doazen eskaileren geometria irudikatzen dute zizailaren norabidean, σ -motako itzal eremuen antzera. Filosilikatoak bisuz ikusteko beste tamaina dutenean arrainen ezkaten antza dute (hortik bere izena). Tamaina behar bestekoa denean, filosilikatoen plano basalak bisuz bereiz daitezke eguzkitan jarriz gero erreflexio nabarmena dutelako. Hori gertatzen denean, eguzkia zure atzean badago zizailaren noranzkoan begiratzen ari zara.




C.5. Foliazioak: C-S eta C-C’ egiturak


Milonitek gutxienez ondo garatutako foliazio bat erakusten dute, berau, oro har, 45º baino angelu txikiagoa osatzen du zizaila eremuen mugekin. Foliazio hau, aurretik foliazio milonitiko gisa definitu duguna da, edo S-foliazio gisa ere da ezaguna. S hizkia frantzeseko “schistosité” terminotik eratorria da. Foliazio honen angelua zizaila-eremuaren mugekin gradu gutxi batzutakoa izatea ohikoa da, orduan oso zaila delarik zizaila-eremuaren mugekiko paraleloa den bese edozein foliazioren bereiztea. Zizaila mugekiko paraleloki garatzen diren beste foliazioak C-foliazio gisa ezagutzen dira, letra foliazio terminorako frantsesak duen “cisaillement” terminotik datorrelarik. Zizaila-migimendu mugatua duen hirugarren foliazio bat ere gara daiteke, zizaila-eremuaren mugekiko zeiharra dena; C’-foliazioa. Hauek dira milonitetan gehien agertzen diren foliazioak, eta bakoitzak bere esanahi kinetikoa du. Hasieran, arroka batean horren beste foliazio aurkitu eta bereiztea lan nahasia izan daiteke, baina era egokian identifikatuz gero, zizaila-erizpideak finkatzeko oso tresna eraginkorrak dira.

Kuartzita, granito edo marmoletan garatutako miloniten xafla meheak aztertzean ikus daiteke foliazio bat kristal luzangen bitartez markatuta dagoela (12.9 Ird.). Foliazioa hau, S-foliazioa, kristalen prozesu moldakorren eraginez garatzen da eta deformazio-elipsoide finitoaren estentsio-ardatzarekiko paraleloki garatzen da. Ez dago argi S-foliazioak deformazio-elipsoidearen XY-planoa zehazki definitzen ote duen, eta era berean, ez dago argi S eta C planoak era berean edo txandaka garatzen ote diren. C-S egiturak aldiz, zizaila-irizpide egokiak dira. S-azalerako kristal luzangen ardatz luzeak zizaila mugimenduaren noranzkoan okertzen dira eta zizailaren norabidea C-planoek adierazten dute, S- eta C-foliazioaren intersekzioarekiko elkarzuta.



Foliazio nabarmeneko milonitetan zizaila-irizpide gisa erabil daitekeen beste zizaila-plano batzuk ere garatzen dira. Zizaila txiki hauek, C’ azalerak bezala dira ezagunak (zizaila-esfortzua pilatzen dutelako ere) eta filosilikatoetan aberatsak diren milonitetan garatzen dira batez ere (12.10 Ird.). C’-foliazioarentzako erabiltzen diren ohiko beste bi termino zizaila-bandak edo estentziozko krenulazio-clivagea dira. C’-azalerek erakusten duten mugimendua zizailaren noranzkoarekin bat dator. C’-azalerak eta S-azalerak bereizte aldera esan daiteke C’-azaleretan C-azaleren mugimendua nabaritzen den bitartean S-azalerek ez dutela halako mugimendurik erakusten. Hemendik ondoriozta daiteke ere, C’-azalerak berandu garatzen direla milonitizazio prozesuan. C-S egituretan bezala, C-C’ egituren esanahi zinematikoa ez dago argi, hala ere, ikerlari gehienek uste dute milonitetako C-azaleretan estentsio jarraitu baten osagaiaren ondorioa dela. Ondorioz, C-C’ egituren zizailaren noranzkoa sintetikoa da zizaila mugimenduarekiko. 12.10 irudiak laburbiltzen ditu C-S eta C-C’ egiturek zizaila-mugimenduarekiko duten antolamendu orokorra.


C.6. ZIZAILA-IRIZPIDEEN LABURPENA


Zizaila-eremu moldakorretako mugimenduaren noranzkoa irizpide gehienak bat datozenean baino ezin da zehaztu. X.X irudian laburbildu dira deskribatutako zizaila-irizpide guztiak. Irizpide bat edo bestea agertzea lurralde batean edo azaleramendu berean foliazioaren eta kristalen arteko proportzioaren araberakoa eta arrokaren izaeraren araberakoa da. Hausturen kasuan ezik, zizailaren mugimenduaren noranzkoa beste edozein irizpide erabilita zehaztu daiteke jakin gabe zizaila-eremuaren mugekin hauek duten jatorrizko erlazioa.






Ikur kartografikoak